Wójt odpowiada za publikację oświadczeń majątkowych w BIP. Watchdog Polska przypomina o obowiązkach i prawach mieszkańców

Jawność oświadczeń majątkowych osób pełniących funkcje publiczne jest jednym z podstawowych mechanizmów społecznej kontroli samorządu. Dzięki niej mieszkańcy mogą sprawdzać majątek swoich przedstawicieli, porównywać go z wykazywanymi dochodami oraz obserwować zmiany zachodzące w kolejnych latach. Sieć Obywatelska Watchdog Polska przypomina, że za publikację oświadczeń majątkowych w Biuletynie Informacji Publicznej odpowiada odpowiednio wójt, starosta lub marszałek województwa. Brak publikacji może być przedmiotem skargi w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego.

Dlaczego oświadczenia majątkowe muszą być jawne?

Oświadczenia majątkowe samorządowców nie są jedynie formalnością wynikającą z przepisów prawa. Ich podstawowym celem jest zapewnienie przejrzystości życia publicznego oraz umożliwienie obywatelom sprawowania kontroli nad osobami, którym powierzono wykonywanie zadań publicznych.

Jak wyjaśnia Sieć Obywatelska Watchdog Polska, obowiązek składania oświadczeń majątkowych wprowadzono między innymi po to, aby wyborcy mogli sprawdzać stan majątkowy swoich przedstawicieli oraz oceniać, czy jego zmiany znajdują uzasadnienie w ujawnionych dochodach.

Jawność tych informacji pozwala również dostrzegać potencjalne konflikty interesów, powiązania gospodarcze czy okoliczności wymagające dodatkowego wyjaśnienia.

Oświadczenia majątkowe pełnią zatem funkcję kontrolną i antykorupcyjną. Ich publiczna dostępność nie oznacza podejrzenia nieuczciwości osób sprawujących funkcje publiczne, lecz stanowi element demokratycznego nadzoru obywateli nad działalnością władz.

Kto musi składać oświadczenia majątkowe?

Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym obowiązek składania oświadczeń majątkowych obejmuje między innymi radnych, wójta, zastępcę wójta, sekretarza i skarbnika gminy, kierowników gminnych jednostek organizacyjnych, określone osoby zarządzające gminnymi osobami prawnymi oraz osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu wójta.

Oświadczenia składane są corocznie, według stanu na 31 grudnia poprzedniego roku, co do zasady do 30 kwietnia.

Dokumenty zawierają informacje między innymi o zasobach pieniężnych, nieruchomościach, udziałach i akcjach w spółkach, prowadzonej działalności gospodarczej, osiąganych dochodach, składnikach mienia ruchomego o wartości przekraczającej 10 tys. zł oraz zobowiązaniach finansowych powyżej tej kwoty.

Informacje te dotyczą zarówno majątku osobistego, jak i majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową.

Za publikację odpowiada wójt, starosta lub marszałek

Jednym z istotnych zagadnień poruszonych przez Sieć Obywatelską Watchdog Polska jest odpowiedzialność za udostępnianie oświadczeń majątkowych w Biuletynie Informacji Publicznej.

Organizacja wskazuje, że obowiązek ten spoczywa odpowiednio na wójcie, staroście lub marszałku województwa.

W praktyce oznacza to, że w gminie za zapewnienie realizacji obowiązku publikacji odpowiada wójt jako organ wykonawczy.

Choć czynności techniczne związane z prowadzeniem BIP mogą wykonywać upoważnieni pracownicy urzędu, nie zwalnia to organu z obowiązku zapewnienia prawidłowego udostępniania informacji.

Co szczególnie istotne, obowiązek ten obejmuje również oświadczenie majątkowe samego wójta.

Wójt występuje więc w dwóch rolach: jako osoba zobowiązana do złożenia własnego oświadczenia majątkowego oraz jako organ odpowiedzialny za zapewnienie publikacji jawnych informacji z oświadczeń w gminnym BIP.

Co mówi ustawa o samorządzie gminnym?

Zgodnie z art. 24i ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym informacje zawarte w oświadczeniach majątkowych są jawne, z wyjątkiem informacji dotyczących adresu zamieszkania osoby składającej oświadczenie oraz miejsca położenia nieruchomości.

Z kolei art. 24i ust. 3 nakazuje udostępnianie jawnych informacji z oświadczeń majątkowych w Biuletynie Informacji Publicznej.

Oznacza to, że publikacja nie zależy od uznania organu samorządowego ani od zgody osoby składającej oświadczenie.

Watchdog Polska zwraca jednak uwagę na istotną lukę w przepisach. Ustawodawca nie określił dokładnego terminu, w którym oświadczenie powinno zostać zamieszczone w BIP.

Brak takiego terminu nie oznacza jednak zniesienia obowiązku publikacji.

Oświadczenia nie ma w BIP? Mieszkaniec może złożyć skargę

Sieć Obywatelska Watchdog Polska wskazuje, że nieudostępnienie oświadczeń majątkowych w Biuletynie Informacji Publicznej może być przedmiotem skargi składanej w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego.

W przypadku skargi dotyczącej działalności wójta właściwa do jej rozpatrzenia jest co do zasady rada gminy, zgodnie z art. 229 pkt 3 KPA.

Mieszkaniec może więc wystąpić o zbadanie okoliczności niewykonania obowiązku publikacyjnego, w tym przyczyn braku dokumentu oraz sposobu organizacji publikowania informacji w urzędzie.

Watchdog Polska zwraca również uwagę, że w orzecznictwie sądowym wyłączono możliwość skutecznego zaskarżenia do sądu administracyjnego samego faktu niezamieszczenia informacji publicznej w BIP.

Nie oznacza to jednak pozbawienia obywateli ochrony prawnej.

Jeżeli oświadczenie majątkowe nie zostało opublikowane, można wystąpić o jego udostępnienie na podstawie ustawy o dostępie do informacji publicznej. W takim przypadku urząd ma obowiązek rozpatrzyć wniosek zgodnie z przepisami tej ustawy, a ewentualna bezczynność może podlegać kontroli sądu administracyjnego.

Są to zatem dwa odrębne zagadnienia: obowiązek publikacji w BIP oraz obowiązek udostępnienia informacji na indywidualny wniosek.

Czy brak publikacji oznacza, że oświadczenia nie złożono?

Nie. Sieć Obywatelska Watchdog Polska zwraca uwagę na konieczność odróżnienia obowiązku złożenia oświadczenia majątkowego od obowiązku jego publicznego udostępnienia.

Niezłożenie oświadczenia przez radnego lub wójta, pomimo upływu dodatkowego ustawowego terminu, może prowadzić do wygaśnięcia mandatu.

Natomiast brak publikacji prawidłowo złożonego oświadczenia w BIP nie wywołuje automatycznie takiej sankcji.

Nie oznacza to jednak, że niewykonanie obowiązku publikacji pozostaje poza kontrolą społeczną.

Jawność nie powinna zależeć od stanowiska

Obowiązek publikowania oświadczeń majątkowych ma służyć wszystkim mieszkańcom, niezależnie od tego, czy interesują się działalnością samorządu na co dzień.

Dostęp do tych dokumentów pozwala kontrolować nie tylko radnych i pracowników samorządowych, ale również osoby zajmujące najwyższe stanowiska we władzach lokalnych.

Szczególne znaczenie ma zatem prawidłowa organizacja publikacji oświadczeń majątkowych przez urząd oraz możliwość ustalenia, kto odpowiada za wykonanie tego obowiązku.

Jawność życia publicznego nie kończy się na złożeniu dokumentu w odpowiednim urzędzie. Jej istotą jest również zapewnienie mieszkańcom rzeczywistego dostępu do informacji, które zgodnie z prawem powinny być publiczne.

Przypomniane przez Sieć Obywatelską Watchdog Polska zasady pokazują, że publikacja oświadczeń majątkowych nie jest wyłącznie czynnością administracyjną. Stanowi jeden z elementów odpowiedzialności władz samorządowych przed mieszkańcami.

Źródło: Sieć Obywatelska Watchdog Polska – opracowanie dotyczące oświadczeń majątkowych samorządowców oraz przepisów regulujących ich jawność i publikację.