27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. W 2026 roku przypada 87. rocznica utworzenia Służby Zwycięstwu Polski – organizacji, która dała początek rozbudowanym strukturom polskiego podziemia w czasie II wojny światowej. To dzień pamięci o żołnierzach i tysiącach cywilów, którzy w warunkach niemieckiej i sowieckiej okupacji działali na rzecz zachowania ciągłości państwa i odzyskania niepodległości.
Początek – 27 września 1939 roku
Historia Polskiego Państwa Podziemnego sięga ostatnich dni kampanii obronnej 1939 roku. 27 września 1939 roku, w oblężonej Warszawie, powołano Służbę Zwycięstwu Polski (SZP) – konspiracyjną organizację wojskową, której zadaniem było prowadzenie dalszej walki z okupantem.
SZP stała się początkiem kolejnych struktur konspiracyjnych. W listopadzie 1939 roku została zastąpiona przez Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), który 14 lutego 1942 roku przemianowano na Armię Krajową (AK).
Polskie podziemie nie ograniczało się jednak do działalności wojskowej. Powstał rozbudowany system tajnych instytucji cywilnych, podporządkowanych legalnym władzom Rzeczypospolitej Polskiej działającym na emigracji.
Państwo, które funkcjonowało w konspiracji
Fenomen Polskiego Państwa Podziemnego polegał na stworzeniu w warunkach okupacji struktur odpowiadających wielu instytucjom normalnie funkcjonującego państwa.
Jedną z najważniejszych instytucji była Delegatura Rządu na Kraj, stanowiąca reprezentację rządu RP na okupowanych ziemiach polskich. Funkcjonowały również struktury wymiaru sprawiedliwości, administracji i życia politycznego. Rada Jedności Narodowej pełniła rolę reprezentacji głównych ugrupowań politycznych Polski Podziemnej i bywa określana mianem podziemnego parlamentu.
Jednocześnie rozwijano tajne nauczanie, działalność kulturalną i społeczną oraz konspiracyjną prasę. Drukowano i kolportowano tysiące egzemplarzy podziemnych gazet, książek i ulotek. Nauka prowadzona poza kontrolą okupanta umożliwiała młodzieży kontynuowanie edukacji pomimo niemieckich represji i ograniczenia polskiego szkolnictwa.
Nie tylko żołnierze
Polskie Państwo Podziemne tworzyli zarówno żołnierze konspiracji, jak i ogromna liczba osób cywilnych. Nauczyciele prowadzili tajne lekcje, drukarze przygotowywali podziemne wydawnictwa, kurierzy przenosili meldunki, a pracownicy konspiracyjnej administracji przygotowywali rozwiązania potrzebne dla przyszłego funkcjonowania państwa.
Za działalność konspiracyjną groziły aresztowanie, tortury, deportacja do obozu koncentracyjnego, a niejednokrotnie śmierć. Mimo tych zagrożeń struktury podziemnego państwa funkcjonowały przez kolejne lata okupacji.
Ważną częścią jego działalności była również walka zbrojna. Armia Krajowa prowadziła działalność wywiadowczą, dywersyjną i sabotażową oraz przygotowywała się do otwartej walki z okupantem. Kulminacją działań AK była realizowana w 1944 roku akcja „Burza”, której najbardziej znanym epizodem stało się Powstanie Warszawskie.
Dzień Polskiego Państwa Podziemnego
Dzień Polskiego Państwa Podziemnego został ustanowiony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwałą z 11 września 1998 roku. Data 27 września została wybrana właśnie dla upamiętnienia powołania Służby Zwycięstwu Polski w 1939 roku.
W uchwale Sejm wyraził szczególną wdzięczność i szacunek twórcom oraz działaczom podziemnych struktur państwowych, a także wszystkim osobom, które z narażeniem życia walczyły o niepodległość Ojczyzny.
87 lat później pamiętamy
87. rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego jest okazją do przypomnienia nie tylko działalności Armii Krajowej, ale całego systemu instytucji tworzących konspiracyjne państwo.
Żołnierze, urzędnicy, nauczyciele, prawnicy, drukarze, kurierzy oraz tysiące innych osób działali w warunkach terroru okupacyjnego, podejmując próbę zachowania ciągłości polskiej państwowości, edukacji, kultury i życia społecznego.
27 września oddajemy hołd wszystkim, którzy tworzyli i wspierali Polskie Państwo Podziemne. Pamięć o ich służbie, odwadze i poświęceniu pozostaje częścią polskiego dziedzictwa historycznego oraz świadectwem walki o niepodległość Rzeczypospolitej.
